Bitwa pod Pułtuskiem (1806)
Starcie przy Pułtuskiem
Wojny napoleońskie
Odbudowa bitwy wobec Pułtuskiem, zima 2002
Prekluzja
26 grudnia 1806
Miejsce
Pułtusk, województwo mazowieckie, wspólnota Pułtusk, Mazowsze, Polska
Wynik
nierozstrzygnięta, język rosyjski odwrót
Przyczyna
Przyłączenie się Rosji do IV Koalicji antyfrancuskiej
Terytorium
Polska
Strony konfliktu
Królestwo Francuskie
Cesarstwo rosyjskie
Dowódcy
Marszałek Jean Lannes
Generał Levin August von Bennigsen
Siły
ok. 25000 - 27000 żołnierzy
ok. 40000 - 45000 żołnierzy
Straty
1500 - 2200 - 7000 zabitych i rannych (sporne)
3500 - 5000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli (sporne)
IV sojusz antyfrancuska
Schleiz - Saalfeld - Jena-Auerstedt - Lubeka - Czarnów - Gołymin - Pułtusk - Tczew - Iława Pruska - Ostrołęka - Słupsk - Gdańsk - Kołobrzeg - Dobre Gród - Lidzbark - Frydland
Bitwa poniżej Pułtuskiem - walka stoczona 26 grudnia 1806 wobec Pułtuskiem przez wojska francuskie z wojskami rosyjskimi, w czasie wojny z IV Koalicją.
30-tysięczny V Tułów francuszczyzna przy dowództwem marszałka Jean Lannesa i oddział Gudina z III korpusu marszałka Louisa Davouta próbowały skombinować most na Narwi i pochwycić gród. Nagle zostały zaatakowane na zachód od Pułtuska przez 45-tysięczną armię rosyjską ze 120 armatami, poniżej dowództwem generała Levina Augusta von Bennigsena. Krańcowo krwawa bój została nierozstrzygnięta, bowiem Rosjanie wytrwali na swoich pozycjach i zniszczyli most. Sama potyczka toczyła się w straszliwych warunkach atmosferycznych w toku burz śniegu z deszczem w czasie największych roztopów i zabłocenia terenu.
Straty obu stron były nader wysokie. Francuzi stracili ok. 1500 - 7000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli, Rosjanie 3500 - 5000.
Bitwa ta została upamiętniona na Łuku Triumfalnym w Paryżu.
Spis treści
- 1 Przyczyny
- 2 Nim bitwą
- 3 Bitwa
- 4 Po bitwie
- 5 Skutki
- 6 Objaśnienia Bitwy wobec Pułtuskiem
- 7 Bibliografia
- 8 Linki zewnętrzne
Przyczyny
Po upadku insurekcji kościuszkowskiej i podpisaniu konwencji rozbiorowej przez państwa zaborcze 26 stycznia 1797, dokonano podzielenia obszaru Lokalny, i zaborcy uniwersalnie uważali go w charakterze “gruntowny, kategoryczny, kategoryczny”. Północne Mazowsze znalazło się w państwie pruskim, które na tym terenie graniczyło z Austrią od Góry Kalwarii do Serocka, a potem obok Bugu do okolic Janowa Podlaskiego. Od Janowa zaczynała się żywopłot z Rosją, która biegła między Bielskiem a Białowieżą, Białymstokiem a Wołkowyskiem do Grodna i toteż w przyszłości na północ niedaleko Niemna.
Zniewolonej ludności polskiej niesporo było przedstawić sobie rychłą odmianę losów. Aczkolwiek ta forma przyszła i to po niezupełnie dziesięciu latach. Obok czym nie zapominajmy, iż była to okres krwawa i niespokojna. Popchnięcie wywołany przez rewolucję francuską uzewnętrznił całą lawinę konfliktów w ówczesnej Europie. Przeciw Francji zawiązywały się i upadały kolejne koalicje. Po klęsce trzeciej na polach przy Austerlitz zawiązała się czwarta między Prusami, Austrią i Rosją. Działania wojenne zostały wywołane przez ultimatum Prus przesłane Napoleonowi, kto wydał Wielkiej Armii rozporządzenie wymarszu na teren Fryderyka Wilhelma III. Decydujące konferencja nastąpiło poniżej Jeną i Auerstaedt, w tym samym dniu 14 października 1806 r. Wojsko króla Prus została rozbita i drugi pochód Francuzów odbywał się bez większych przeszkód. żwawo zajęli Berlin, doszli do Bałtyku i przeprawiwszy się przez Odrę zbliżali się do ziem polskich.
W Wielkopolsce wybuchło zryw i rozpoczęto modelować armia. Król pruski Fryderyk Wilhelm III znalazł się ze swym dworem w Prusach Wschodnich, dokąd pozostał mu do dyspozycji wyłącznie 20-tysięczny tułów wobec dowództwem allel. I’Estocqa. Po klęskach na polach Jeny i Auerstedt oczy Prusaków zwróciły się w stronę cara Aleksandra I, jaki ich nie zawiódł. 30 października 1806 r. wypowiedział Napoleonowi wojnę skłaniając do tego samego kroku Anglię i Austrię, jednakże bez skutku. Wojsko rosyjska stała w pogotowiu i na zupa apostrofa wyruszyła na poparcie. 3 listopada wyruszył z Grodna 70-tysięczny tułów allel. Bennigsena i maszerując przez Łomżę i Ostrołękę dotarł do Pułtuska, dokąd założono kwaterę główną.
Nim bitwą
Zadanie zwierzchnictwa w armii rosyjskiej
Tymczasem armii rosyjskiej brakowało jednolitego dowodzenia. Był to zagadnienie tym z większym natężeniem nagły, iż obaj dowódcy połączonych w Ostrołęce korpusów nie cierpieli się równocześnie. Imperator mianował naczelnego wodza w osobie marszałka polnego Michała Fiodorowicza Kamieńskiego, jakkolwiek funkcja mu powierzone było powyżej siły schorowanego 68-letniego wodza. Wyruszył on z Petersburga 22 listopada, przecież natychmiast po paru dniach prosił cara o odprawa z nałożonego obowiązku, jako że fałszywie widzi i na mapie pustka nie być może dostrzec i nie być może podróżować konno. Przybył natomiast do Pułtuska i zapoznał się z wojskiem, a w tamtym czasie jego lęk właśnie się powiększył, ujrzał bo armia mylnie umundurowane, bez zapasów żywności i lekarstw. Jeszcze raz prosił cara o odprawa z funkcji, niemniej jednak oddźwięk nie przychodziła i należy było wziąć się do działania. Kadłub Buxhoevdena podzielił na duet części: dywizje Essena III i Anrepa umieścił w widłach Bugu i Narwi w okolicy Popowa. Pozostałe para stanowiły prawe ramię korpusu Bennigsena.
W tym samym dniu, podczas gdy wojska rosyjskie witały poniżej Pułtuskiem marszałka Kamieńskiego, Syreni gród owacyjnie przyjmowała wjeżdżającego Napoleona. Jakim sposobem inne nastroje panowały w obozie francuskim. Była to Wielka Wojsko, która dwanaście miesięcy temu odniosła wygrana przy Austerlitz, a przedtem paru tygodniami poniżej Jeną i Auerstaedt. Gwiazdor Napoleona jaśniała pełnym blaskiem, marszałkowie byli właśnie wykonawcami woli cesarza. Zaopatrzenie armii było dobre, a podejście ludności polskiej otwarty, jakkolwiek, o ile chodzi o zaopatrzenie wypada odznaczyć, iż uległo ono stopniowemu pogorszeniu w miarę gdy zdolność pogodowe oswojony dramatycznemu pogorszeniu. Kiedy pisze Kapitan Marbot kto służył w korpusie Augereau’a „Padał głęboki mnóstwo ze śniegiem, zaopatrzenie zaczęło dochodzić z opóźnieniem (bowiem w błocie wysyłka był niezupełnie ciężki) nie było więcej przewinienie, nieczęsto podczas gdy jakieś boski napój, i co w rzeczy samej było problemem, żadnego chleba a o kawałki świń i krów musieliśmy sami walczyć.”
Kompozycja wojsk
Wojska francuskie składały się z:
- Dowódca: w związku ze swoją funkcją był przedtem dowodzący przedniej straży wielkiej armii francuskiej marszałek J.Lannes
- 3 Tułów Marszałka Davout’a (część)
- 3 Oddział piechoty standardowo poniżej dowództwem Allel. Gudina jednakowoż tego dnia dowodzona przez d’Aultanne’a:
- Dwie Brygady składające się z 9 Batalionów piechoty
- Kawaleria 70 szaserów i 100 dragonów
- 1 działo
- 3 Oddział piechoty standardowo poniżej dowództwem Allel. Gudina jednakowoż tego dnia dowodzona przez d’Aultanne’a:
- 5 Tułów Marszałka Lannesa
- 1 Oddział piechoty poniżej dowództwem Sucheta składająca się z trzech Brygad podzielonych na 16 batalionów piechoty.
- 2 Oddział piechoty wobec dowództwem Gazana składająca się z dwóch Brygad podzielonych na 11 batalionów piechoty
- Lekka Oddział Kawalerii wobec dowództwem Treilharda składająca się z sześciu szwadronów huzarów i trzech szwadronów szaserów
- Artyleria 38 dział
- 3 Tułów Marszałka Davout’a (część)
Wojska rosyjskie składały się z:
- Dowódca: allel. Bennigsen
- 6 batalionów piechoty, 55 szwadronów kawalerii, 7 baterii artylerii polowej i 21/2 baterii artylerii konnej – w sumie 128 dział.
- 2 Oddział przy dowództwem Osterman’a-Tołstoja
- 6 Oddział poniżej dowództwem Sedemaratzkiego
- 4 Oddział wobec dowództwem Golicyna – część (Golicyn nie był współczesny na polu bitwy)
- 3 Oddział wobec dowództwem Osten–Sackena (on również nie był teraźniejszy na polu bitwy)
- 6 batalionów piechoty, 55 szwadronów kawalerii, 7 baterii artylerii polowej i 21/2 baterii artylerii konnej – w sumie 128 dział.
Bitwa
Preludium
Działania bojowe rozpoczęli Francuzi 21 grudnia. Korpusy Napoleona przeprawiły się przez Wisłę i ruszyły na Rosjan, którzy byli zmuszeni do odwrotu. Wycofując się koncentrowali swe oddziały w rejonie Pułtuska i Makowa. W dwadzieścia cztery godziny Bożego Narodzenia większa część sił Bennigsena była obecnie w Pułtusku, pozostałość tudzież znalazła się z dywizją Dochturowa w okolicy Gołymina. Buxhoevden ze swą 5 Dywizją stał w Makowie. Aura była niezmiernie zła, ciągłe deszcze zamieniły drogocenny w bajora a posuwanie się wojsk, zwłaszcza artylerii, było powyżej termin uciążliwe. Łatwo zobaczyć w wyobraźni sobie sytuację żołnierzy maszerujących i walczących w błocie, a nocujących na biwakach wśród wichrów i zamieci śniegu z deszczem. Poniżej koniec dnia 25 grudnia dotarł przy Pułtusk V Kadłub Lannesa z dywizją dragonów Beckera. Kamieński musiał rozstrzygać się na orzekający bój czy też na recesja. W nocy z 25/26 grudnia rozszalała się burza i wiatr przewracał namioty Rosjan i Francuzów. Prezes marszałek załamał się do szczętu i zwoławszy naradę oświadczył, iż opuszcza armia, a dowodzenie przekazuje najstarszemu stopniem, alias Buxhoevdenowi polecając równocześnie anulować się w granice Rosji. Wbrew próśb zebranych generałów wytrwał w postanowieniu i odjechał do Ostrołęki. Z ambicjami Bennigsen nie mógł uznać na właśnie nikczemny kres i decyzji wodza nie uszanował. Postanowił zapożyczyć bitwę. W tym celu rozkazał przynieść z Popowa dywizje Essena III i Anrepa, pomimo tego te, zgodnie z wcześniejszym rozkazem Kamieńskiego, pomaszerowały do Ostrołęki.
Główna batalia
Bitwa przy Pułtuskiem ok. Południa
Bennigsen rozmieścił swoje siły obok wartościowy Pułtusk-Gołymin formując je w trzy linie złożone po kolei z 21, 18 i 5 batalionów. Lewe odłam kończyło się w mieście, a prawe w na lesie Mosin. Artyleria została rozmieszczona przedtem pierwszą linią piechoty. Na nie później niż wysuniętych pozycjach prawego skrzydła Generał Barclay de Tolly zajmował część lasu Mosin z 3 batalionami, regimentem kawalerii i baterią artylerii osłaniającą drogę do Gołymina. Generał Bagavout osłaniał lewe odłam zaś most na rzece Narew łącznie z 10 batalionami, dwoma szwadronami dragonów zaś baterią artylerii. 28 szwadronów kawalerii było rozmieszczonych niedaleko krawędzi brzegu łącząc Barclay’a i Bagavouta, Kozacka konnica została rozmieszczona po drugiej stronie drogi nich. Lannes puder rozporządzenie naruszyć Narew w Pułtusku łącznie ze swoim Korpusem. Proszek myśl, iż nim przedtem znajdują się jakieś siły rosyjskie, aliści nie proch pojęcia o ich rozmiarach. Po przedarciu się przez błota, pierwsze danie oddziały dotarły na obszar o 10 rankiem i odrzuciły Kozaków na główną linię rosyjskiej obrony. Z powodu ukształtowania terenu Lannes mógł spostrzegać właśnie w największym stopniu wysunięte pozycje rosyjskie na lewym i prawym skrzydle i kawalerię pośrodku nimi. Rozmieścił na lewo przy lasu Mosin Dywizję Sucheta po pewnym czasie Gazana, Wedella i Claparede’a w pobliżu całej linii rosyjskiej. Parę oddział, które udało się przeprawić przez błota rozmieścił na lewym skrzydle i w ognisko. Naokoło 11 wcześnie rano francuskie prawe odłam ruszyło przeciw Bagavoutowi. Rosyjscy Kozacy i resztka kawalerii zostali wyparci na tyły a Bagavout wysłał do ataku piechotę, która wbrew wsparcia artylerii została odrzucona. Francuskie siedlisko również nacierało, próbując natrzeć cofającego się Bagavouta z flanki, tymczasem ów zagranie odsłonił ich na napad rosyjskiej kawalerii, siedem szwadronów zaatakowało francuską flankę w nagłej burzy śnieżnej gdy konnica i infanteria Bagovout’a zaatakowała ich apiać frontalnie. Z kolei francuszczyzna baon oskrzydlił rosyjską kawalerię. Po zamieszaniu jakie powstało Rosjanie wycofali się na swoje obronne pozycje. Następna próba kawalerii Lannesa przy dowództwem Treilharda została zatrzymana przez rosyjską artylerię.
W tym samym czasie francuskie lewe wobec dowództwem Sucheta prowadzone samodzielnie przez Lannes’a zaatakowało pozycje w lesie bronione przez Barclay’a. Wiodący prym napad wyparł Rosjan z lasu i zdobył ich baterię, która była w tamtym miejscu rozmieszczona, tymczasem Barclay rzucił do walki rezerwy i udało mu się zajść do lasu i sparować działa.
Tymczasem Francuskie siedlisko potem nacierało, a rosyjska jazda wycofała się za swoje działa, wystawiając Francuzów na letalny gorliwość baterii.
Przyjście dywizjii Gudina (eksperymentalnie dowodzonej przez Aultanne’a)
Bitwa wobec Pułtuskiem ok. 15:00
Około 14:00 stan wojsk francuskich stała się niebezpieczna. Rosyjskie lewe odłam trzymało się a francuskie siedlisko cierpiało od ostrzału artylerii, a na prawym skrzydle rósł siła wypierający siły Suchet’a z lasu. Francuszczyzna wycofywanie się stawał się raz po raz z większym natężeniem przypuszczalny, podczas gdy nieoczekiwane wsparcie nadeszły na grunt bitwy.
3 Oddział z 3 Korpusu Davouta eksperymentalnie dowodzona przez jego szefa sztabu d’Aultanne’a dostała dekret ścigania rosyjskiej kolumny najwyraźniej wycofującej się w kierunku Pułtuska. Podniecony siłą rosyjskiej kawalerii, która eskortowała działa i inwentarz d’Aultanne ścigał ją, wszak nie próbował się z nią zmierzyć. Gdy przygotowywał się na postój nocny usłyszał dźwięki bitwy po swojej prawej stronie i aktualnie ruszył na Pułtusk. Albowiem kosztowny przypominały bagna, mógł wciąć ze sobą przed chwilą jedno działo.
Kiedy Bennigsen zobaczył tą nową zbliżającą się siłę, odwrócił swoją główną linię, tak aby stanęła po drugiej stronie drogi lasu, ów zagrywka zredukował wszelako entuzjazm artyleryjski ustawiony na oddziały Lannesa. Barclay spostrzegając d’Aultanne’a atakującego jego prawe odłam, wycofał się w tej chwili w kierunku prawej okolica głównej linii rosyjskiej obrony. Bennigsen wzmocnił go dwoma regimentami piechoty i kawalerią i skierował pasja artylerii na las. Francuzi zostali odparci, a prawa skrzydło d’Aultanne’a odkryta i zaatakowana przez dwadzieścia szwadronów rosyjskiej kawalerii, lecz 85 regiment piechoty francuskiej sformował czworoboki i przez trwały gorliwość odparł ów atak.
Przybycie dywizji d’Aultanne’a miało oraz oddziaływanie na francuskie prawe ramię. Po przerzuceniu większości rosyjskiej artylerii do wsparcia Barclay’a Francuzi mieli okazję użyć swoich własnych oddział na rzecz wsparcia nowego ataku na Bagavout’a przez dywizje Claparede i Wedell wspomagane przez Gazan’a na swojej lewej stronie. Żołnierze Bagavouta zostali odparci na skroś wąwóz na swoje tyły, a ich działa zostały zdobyte. Osterman–Tołstoj sformował baterię po prawej stronie Barclay’a i wsparty przez 5 batalionów zaatakował. Po desperackiej walce Francuzi zostali odparci, a działa odbite. Francuskie prawe ramię i siedlisko wycofały się na swoje poranne pozycje w miarę gdy zapadały absolutne ciemności.
Podczas nocy Bennigsen zdecydował się na odwrót.
Po bitwie
Straty obu wojsk były duże, tymczasem ich przybliżenie jest dziś niezwykle trudne, bo źródła historyczne są całkowicie odmienne np. rozmiar strat francuskich waha się w granicach od 1500 - do 7000 zabitych i rannych a straty rosyjskie od 3500 do 5000 zabitych, rannych i wziętych do niewoli.
Odwrót Rosjan był wybitny, gdy i relacje panujące w naczelnym dowództwie. Bennigsen polecił dobyć płomień ognie, by odwzorowywać koczowisko rozłożone dookoła Pułtuska, a jakkolwiek w nocy z 26/l27 XII ruszył śpiesznym marszem do Ostrołęki, unikając spotkania z Buxhoevdenem. Przeprawiwszy się w Ostrołęce na sfałszowany obręb Narwi, kazał spalić za sobą most zostawiając resztę wojsk, ze swym rywalem na czele, na pastwę Francuzów. Nie zaniedbując starań na rzecz rozwoju swojej kariery powiadomił cara, iż pobił poniżej Pułtuskiem samego Napoleona, a jego poplecznicy na dworze mieli przekuć w czyn reszty. Buxhoevdena natomiast pies z kulawą nogą nie ścigał i mógł wycofywać się bez walki. 29 grudnia znalazł się w Nowej Wsi (współcześnie Nowa Osiedle wiejskie Zachodnia), a następnego dnia w Dylewie. Dowiedziawszy się, iż most w Ostrołęce jest naćpany, skierował swe wojska do Nowogrodu przez Nasiadki i Stanisławowo, tudzież niewielkie oddziały poszły do Kolna przez Lipniki. Duet jego dywizje, stojące w widłach Bugu i Narwi, dołączyły w Ostrołęce do korpusu Bennigsena. Pierwsza próba połączenia wojsk odbyła się 2 stycznia w Nowogrodzie, mimo to tylko część 8 Dywizji zdołano przeprawić, skoro most pontonowy został zerwany. Ostateczne całkowanie armii nastąpiło w Tykocinie 9 stycznia.
Skutki
- Była to jedna z serii bitew, które doprowadziły do faktycznego utworzenia Księstwa Warszawskiego.
- Bennigsen walczył siłami swego korpusu mając za przeciwnika V Tułów, Dywizję Dragonów i w ostatniej fazie Dywizję Gudina z Korpusu Davouta. W tym samym czasie ondulacja konfrontacja wobec Gołyminem, dokąd znalazła się w okrążeniu część oddziałów Bennigsena i 7 Oddział Dochturowa. Atakowały ją oddziały Davouta, Soulta i Augereau’a. Po ciężkim boju Rosjanie przebili się do Makowa straciwszy wobec Gołyminem ok. 1000 ludzi. Obie bitwy nie przyniosły rozstrzygnięcia i Napoleon zrozumiał, iż wojna, owszem błyskotliwie rozpoczęta na polach Turyngii, będzie miała swa drugą poważną fazę.
- Przemarsz wojsk francuskich i rosyjskich i ich diagnoza przez obywatele cywilną Pułtuska i okolic:
- Przemarsze wojsk były plagą na rzecz ludności cywilnej. Wiemy nuże, iż wojsko rosyjska była fałszywie wyekwipowana i bez zapasów żywności. Wtrącić do tego wypada i to, iż Bennigsen był niezmiernie złym administratorem i nie troszczył się o podwładnych. Wycofywanie odbywało się wśród roztopów i nocnych przymrozków, w takim razie niepoprawnie odziane i głodne armia zaczęło sprawdzać ratunku na własną rękę. “Głód - pisze Michajiowski-Danilewski - był przyczyną wielkiego zła w armii rosyjskiej, jakim było maruderstwo. Tysiące maruderów rozbiegło się na wszystkie okolica grabiąc wsie i stacje pocztowe. Opóźniło to odtąd łączenie się tych ziem z Rosją.”
- Z kolei świeżo przybyłe wojska francuskie nie wypadały o dużo lepiej w opinii mieszkańców Pułtuska aniżeli ich poprzednicy. Podczas gdy pisze Wincenty Hipolit Gwarecki „Przyjazd wojsk Francuskich do tego miasta będzie pamiętane, jako że w pierwszych dniach ogołocone zostało z istotnych do życia potrzeb i mimo iż społeczność uszczerbku przez broń nie doznali, niedostatek dyscypliny wojsk przybyłych dał im rozpoznać nędzę, brak żywności dał się czuć racja dalece, że chleb chleba tylko funt ważący, ze zboża przez połowę zmielonego z otrębami, ośćmi pieczony kosztował złotych dwójka, blisko czym jego kupno kryjomym w nocy sposobem dziać się musiało.”
- Wszystkie te niechlubne wydarzenia były w głównej mierze podyktowane ogromnymi trudnościami zaopatrzeniowymi spowodowanymi okropną pogodą paraliżującą linie zaopatrzeniowe, co w konsekwencji doprowadziło do poszukiwania żywności na własną rękę przez żołnierzy obu armii.
Klucz Bitwy poniżej Pułtuskiem
Bitwa ta została uwieczniona na Łuku Triumfalnym w Paryżu a w czasach napoleońskich po Morzu Północnym pływała fregata Pułtusk (86 wydział). Konfrontacja jest rokrocznie rekonstruowana i odtwarzana w Pułtusku i jego okolicy. W 2006 roku była to największa sztuka teatralna bitwy napoleońskiej w Europie. Gród Pułtusk trzeba do Stowarzyszenia w zamian Napoleońskich. Po bitwie przybył do niego Napoleon Bonaparte i spędził w przedtem 4 dni, od 29 grudnia 1806 do 1 stycznia 1807. Na budynku, w którym zamieszkiwał przez ów era, umieszczono tablicę pamiątkową.
Bibliografia
- Wincenty Hipolit Gwarecki “świeża wiadomość historyczna miasta Pułtuska” Gród nad Wisłą 1826r. Drukarnia XX Pijarów (Publikacja wydana za pozwoleniem cenzury rosyjskiej) teraz w zbiorach Biblioteki Śląskiej
- Janusz Szczepański “Wstępny projekt Dziejów Miasta Pułtuska (Do 1945 Roku)” Pułtusk 1987 (Mazowiecki środowisko Badań Naukowych im. Stanisława Herberta, Przystanek Naukowa w Pułtusku, Pułtuskie Asysta Społeczno Kulturalne).
- B.Gierlach, A.Gieysztor, I St. Kotarski (Mazowiecki Medium Badań Naukowych) “PUŁTUSK Uczelnia i materiały z dziejów miasta i regionu” TOMII Syreni gród 1975 firma wydawnicza Pozycja bibliograficzna i Wiedza.
- Chandler, David G. Kampanie Napoleona New York: Simon & Schuster, 1995. ISBN 0-02-523660-1
- Chandler, David G. Słownik Wojen Napoleońskich Ware: Wordsworth Editions Ltd, 1999. ISBN 1-84022-203-4
- Marbot, Baron M. “Wspomnienia Barona de Marbot’a”. Translated by A J Butler. Kessinger Publishing Co, Massachusetts, 2005. ISBN 1-4179-0855-6 (References are to book and chapter). Also available in English translation on line (see external links below).
- Petre, F Loraine. “Walka Napoleona w Polsce 1806-1807.” First published 1901; reissued Greenhill Books, 2001. ISBN 1-85367-441-9. Petre used many first hand French sources, German histories and documents from the French Army archives. However as he spoke no Russian he was not able to use any Russian sources.
Linki zewnętrzne
- Strona z opisem bitwy po polsku
- Wspomnienia Barona Marbota w języku angielskim
Kategorie: Bitwy w historii Francji • Bitwy w historii Krajowy • Bitwy w historii Rosji